از رویداد تا جریان فرهنگی؛ موغام صدای نسلهاست
شهریارتبریز/ فرینوش اکبرزاده: در میان این رفتوآمد، کمی آنسوتر در سالن انتظار، پسر کوچکی تار خود را در آغوش گرفته و نوجوانی آخرین لحظههای تمرین آواز موغام را مرور میکند؛ استادی چشم به صحنه دارد و خانوادهای منتظر است تا فرزندش یکی از مهمترین اجراهایش را پیش روی تماشاگران تجربه کند.
لحظهای که از بیرون، تنها چند دقیقه اجرا به نظر میرسد، حاصل ماهها تمرین و سالها آموزش و تجربه است؛ و پشت آن، مجموعهای از آدمها و فعالیتهایی قرار دارند که کمتر دیده میشوند.
جشنواره در همین نقطه آغاز میشود؛ اما لزوماً در همین نقطه به پایان نمیرسد.
آنچه بعد از خاموششدن صحنه باقی میماند
جشنوارههای فرهنگی معمولاً با یک تقویم مشخص شناخته میشوند؛ فراخوان، دریافت آثار، داوری، اجرا و معرفی برگزیدگان. با پایان آخرین اجرا، آیین اختتام و تقدیر از برگزیدگان، بخش رسمی رویداد نیز به پایان میرسد، اما اثر یک جشنواره میتواند بسیار فراتر از این بازه زمانی ادامه داشته باشد.
برای جشنواره سراسری موسیقی مقامی آذربایجان که آن را با نام "موغام" میشناسیم، جشنواره ای که با هدف شناسایی و پرورش استعدادهای موسیقی برگزار میشود، اهمیت اصلی تنها در معرفی برگزیدگان نیست؛ در مسیری است که پس از آن برای هنرمندان شکل میگیرد.
جوانی که روی صحنه جشنواره دیده میشود، به آموزش و تمرین خود ادامه میدهد، فرصت اجرای دوباره پیدا میکند و در ارتباط با استادان و دیگر هنرمندان قرار میگیرد، بخشی از آینده همان جریان موسیقایی را شکل میدهد.
به همین دلیل، فاصله میان «کشف استعداد» و «ساختن یک هنرمند» فاصلهای تعیینکننده است؛ فاصلهای که استمرار حمایت فرهنگی میتواند آن را کوتاهتر کند.
جشنوارهای که برگزیدگانش را فراموش نمیکند
در تجربه دورههای گذشته جشنواره موغام، برگزیدگان تنها در روز اعلام نتایج مورد توجه قرار نگرفتهاند و حضور آنان در برنامههای فرهنگی پس از جشنواره نیز ادامه یافته است. دعوت از برگزیدگان دورههای پیشین برای اجرا در برنامههای مختلف، فرصتی برای حفظ ارتباط آنها با مخاطب و ادامه فعالیت هنری فراهم کرده است.
این رویکرد، معنای استعدادیابی را از یک انتخاب مقطعی فراتر میبرد.
جشنوارهای که استعداد را شناسایی میکند، در گام بعد باید امکان رشد آن را نیز فراهم آورد. اجرای دوباره، ارتباط با مخاطب، تجربه صحنه و حضور در برنامههای فرهنگی، هرکدام بخشی از این مسیر هستند.
در چنین روندی، عنوان «برگزیده جشنواره» پایان یک مسیر نیست؛ میتواند آغاز مرحلهای تازه از فعالیت حرفهای هنرمند باشد.
نسلی روی صحنه، در جستجوی مسیر آینده
یکی از مهمترین سرمایههای هر جشنواره فرهنگی، نسلی است که در جریان آن رشد میکند.
کودکان و نوجوانانی که امروز در کنار استادان خود در جشنواره حضور دارند، تنها شرکتکنندگان یک دوره نیستند. بخشی از آنان ممکن است در سالهای آینده به هنرمندان شناختهشده تبدیل شوند و بخشی دیگر، تجربه و علاقه خود را به نسل پس از خود منتقل کنند.
در این میان، نقش آموزشگاهها و استادان اهمیت ویژهای دارد. جشنواره زمانی میتواند بر آینده یک گونه موسیقایی اثر بگذارد که ارتباط آن با نظام آموزش و تربیت هنرجو حفظ شود.
یک اجرای موفق ممکن است برای یک نوجوان، نخستین تجربه جدی حضور در برابر مخاطب باشد؛ برای نوجوان دیگری، انگیزهای برای ادامه آموزش؛ و برای کودکی که از جایگاه تماشاگر به صحنه نگاه میکند، تصویری از آیندهای که میتواند برای خود انتخاب کند.
به این ترتیب، اثر جشنواره در همان سالی که برگزار میشود متوقف نمیماند و میتواند به کلاسهای درس و نسل بعدی هنرجویان راه پیدا کند.
دختران، بخشی از آینده موسیقی را میسازند
در دورههای مختلف جشنواره موغام، حضور دختران هنرمند نوازنده سازهای اصیل نیز بخشی از تصویر این جریان را شکل داده است. دختران نوجوان و جوانی که در این عرصه آموزش میبینند و روی صحنه حاضر میشوند، نماینده نسلی هستند که میتواند استمرار فعالیت زنان در حوزه موسیقی را رقم بزند.
دیدهشدن این هنرمندان، بهویژه در سالهای آغاز فعالیت، تنها یک حضور صحنهای نیست؛ فرصتی برای معرفی تواناییها، تقویت انگیزه و شکلگیری الگوهایی برای دختران نسل بعد است.
هر نسل از هنرمندان، بخشی از مسیر را برای نسل بعد هموار میکند و جشنواره میتواند یکی از مکانهایی باشد که این انتقال در آن اتفاق میافتد.
زیباترین اتفاق؛ همدلی و همراهی نسلهای متمادی
شاید یکی از معنادارترین نشانههای تداوم یک جشنواره، زمانی دیده شود که هنرمندِ سالهای گذشته دوباره به همان صحنه بازمیگردد؛ این بار نه به عنوان شرکتکننده، بلکه در جایگاه داور، استاد یا صاحبنظر.
در چنین وضعیتی، جشنواره تنها محل کشف چهرههای تازه نیست؛ بخشی از حافظه حرفهای خود را نیز حفظ کرده است.
هنرمندی که روزی در برابر داوران جشنواره اجرا کرده، سالها بعد میتواند در جایگاه داوری بنشیند و تجربه خود را در اختیار هنرمندان جوانتر قرار دهد. این جابهجایی جایگاه، تصویری روشن از انتقال تجربه میان نسلهاست.
چرخهای که از شرکتکننده آغاز میشود، به برگزیده میرسد و در ادامه میتواند به هنرمند، استاد و داور تبدیل شود، یکی از نشانههای شکلگیری یک جریان فرهنگی پایدار است.
حیات میراث معنوی موسیقایی، در استمرار آن است
موسیقی مقامی تنها مجموعهای از نغمهها و قطعات متعلق به گذشته نیست؛ بخشی از حافظه فرهنگی جامعه است و استمرار آن به حضور انسانهایی وابسته است که آن را میآموزند، اجرا میکنند و به نسل بعد منتقل میکنند.
ثبت و نگهداری آثار، بخشی از حفاظت از میراث است؛ اما زندگی یک میراث در گرو آن است که همچنان شنیده شود، آموزش داده شود و امکان حضور در تجربه فرهنگی نسل جدید را پیدا کند.
از این منظر، جشنواره سراسری موسیقی مقامی آذربایجان موغام به همت سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی شهرداری تبریز میتواند حلقهای میان گذشته و آینده باشد؛ گذشتهای که در موسیقی و تجربه استادان حضور دارد و آیندهای که در دست کودکان و نوجوانانی شکل میگیرد که امروز ساز خود را برای نخستین اجراها کوک میکنند.
از یک جشنواره به یک جریان
ششمین جشنواره سراسری موسیقی مقامی آذربایجان «موغام» پس از پنج دوره، تنها با مجموعهای از آمار، آثار و اسامی برگزیدگان دورههای گذشته شناخته نمیشود. آنچه در طول این سالها شکل گرفته، مجموعهای از تجربهها و ارتباطات میان هنرمندان، استادان، هنرجویان و مخاطبان است که میتواند پایهای برای استمرار این مسیر باشد.
جریان فرهنگی، از تکرار یک رویداد به وجود نمیآید؛ از تداوم رابطههایی شکل میگیرد که یک رویداد ایجاد میکند.
هنرمند باید فرصت ادامه فعالیت داشته باشد، استعداد تازه باید امکان رشد پیدا کند، آموزش باید استمرار یابد، نسل جدید باید وارد میدان شود و تجربه نسل پیشین باید به نسل بعد منتقل شود.
در این صورت، جشنواره از یک نقطه در تقویم فرهنگی فراتر میرود و به بخشی از حیات فرهنگی جامعه تبدیل میشود.
سازهایی که امروز روی صحنه کوک میشوند، تنها برای چند دقیقه اجرا آماده نیستند. پشت هر ساز، مسیری از آموزش، تمرین، تجربه و امید به آینده قرار دارد.
شاید ماندگاری یک جشنواره نیز در همین مسیر سنجیده شود؛ در اینکه پس از پایان اجراها، چه چیزی ادامه پیدا میکند
هنرمندی که دوباره روی صحنه میرود، پسری که راه موسیقی با اصالت را انتخاب میکند، دختری که با انگیزه بیشتری تمرین تار و قانون و کمانچه خود را دنبال میکند، استادی که شاگرد جدیدی تربیت میکند و برگزیدهای که چند سال بعد در جایگاه داور به جشنواره بازمیگردد، هرکدام بخشی از این ادامهدادن هستند.
جشنواره زمانی به جریان فرهنگی تبدیل میشود که پایان آن، آغاز فصل دیگری از زندگی فرهنگی باشد؛ جریانی که از گذشته میآید، در نسل امروز ادامه پیدا میکند و امکان عبور به نسلهای آینده را فراهم میسازد؛ اتفاقی که بعد از پنج دوره برگزاری جشنواره موسیقی موغام، شاهد رخ دادن آن و تبدیل از جشنواره ای هنری به جریانی فرهنگی در شهر و منطقه هستم.
مشاهدهٔ متن در پایگاه منبع