شهرداری و ورزش: از تصدی‌گری پرهزینه تا تسهیل‌گری راهبردی
شهریار تبریز/ رضا عالش‌زاده: در برخی شهرها، شهرداری‌ها به‌عنوان تسهیل‌گر زیرساخت‌های ورزشی عمل می‌کنند و عمدتاً بر توسعه ورزش همگانی متمرکز هستند؛ درحالی‌که در برخی دیگر، شهرداری‌ها مستقیماً وارد مالکیت و مدیریت باشگاه‌های حرفه‌ای می‌شوند. پرسش بنیادین این است که نقش مطلوب و مؤثر شهرداری‌ها در ارتقای ورزش چیست؟ آیا باید در ورزش حرفه‌ای مستقیماً سرمایه‌گذاری کنند یا صرفاً بستر لازم را برای فعالیت باشگاه‌ها فراهم آورند؟ این نوشتار با بررسی تجارب واقعی شهرهای موفق جهان، الگوهای مختلف نقش‌آفرینی شهرداری‌ها در ورزش را تحلیل می‌کند.
دو رویکرد متمایز: تصدی‌گری در برابر تسهیل‌گری
نقش شهرداری‌ها در ورزش را می‌توان در یک طیف قرار داد که از «تسهیل‌گری صرف» تا «تصدی‌گری کامل» امتداد می‌یابد. در یک سر این طیف، شهرداری‌ها تنها زیرساخت‌های ورزشی را فراهم می‌کنند و مدیریت ورزش را به باشگاه‌ها، فدراسیون‌ها و بخش خصوصی واگذار می‌نمایند. در سر دیگر، شهرداری‌ها مستقیماً مالک باشگاه‌های حرفه‌ای می‌شوند، هزینه‌های تیم‌داری را متقبل می‌شوند و در لیگ‌های حرفه‌ای حضور می‌یابند.
شواهد اقتصادی بین‌المللی به طور گسترده نشان می‌دهد که یارانه‌های عمومی به ورزشگاه‌ها و تیم‌های حرفه‌ای، بازده اقتصادی قابل‌توجهی ندارند. مطالعات متعدد در اقتصاد ورزش تأیید می‌کنند که ورزشگاه‌ها و تیم‌های حرفه‌ای، به‌رغم محبوبیتشان، به توسعه اقتصادی محلی کمک قابل‌توجهی نمی‌کنند. بررسی‌های دقیق‌تر نشان می‌دهد که منافع نامشهود اجتماعی میزبانی تیم‌های حرفه‌ای، بسیار کمتر از سطوح موردنیاز برای توجیه یارانه‌های معمول است. در واقع، بخش قابل‌توجهی از درآمدهای ورزشی به حقوق بازیکنان اختصاص می‌یابد که اغلب ساکنان دائمی شهر نیستند و درآمدشان در جای دیگری هزینه می‌شود. همچنین، خانوارها منابع محدودی برای تفریح دارند و هزینه‌کرد بیشتر برای رویدادهای ورزشی حرفه‌ای، به معنای کاهش هزینه در سایر بخش‌های اقتصاد محلی است.
الگوهای جهانی: تمرکز بر زیرساخت و تسهیل‌گری
دوسلدورف: حمایت مالی از باشگاه‌ها بدون تصدی‌گری
شهر دوسلدورف آلمان الگویی متمایز از حمایت از ورزش حرفه‌ای بدون ورود به مالکیت باشگاه‌ها ارائه می‌دهد. شهرداری دوسلدورف برنامه «طرح جامع ورزش حرفه‌ای» را به‌عنوان چارچوب اصلی حمایت از ورزش قهرمانی و ورزش پایه اجرا می‌کند. هدف این برنامه، حمایت از توسعه موفق ورزش قهرمانی و ورزش پایه در باشگاه‌های دوسلدورف است.
در چارچوب این برنامه، حمایت‌های مالی هدفمند به باشگاه‌ها ارائه می‌شود. برای مثال، بنیاد Pro Sport دوسلدورف که از طریق این طرح جامع حمایت می‌شود، پروژه‌های ورزش قهرمانی را در رشته‌های پارالمپیک با بودجه‌ای بالغ بر ۲۰,۰۰۰ یورو در قالب کمک‌هزینه پروژه‌ای پشتیبانی می‌کند. معیارهای واجد شرایط بودن برای دریافت این حمایت‌ها شامل عضویت در رشته‌های المپیک و پارالمپیک، حضور در بالاترین سطح لیگ‌های آلمان، و رعایت استانداردهای حمایت از ورزشکاران است.
نکته کلیدی در رویکرد دوسلدورف این است که موفقیت ورزشی، وظیفه اصلی باشگاه‌ها باقی می‌ماند. شهرداری از طریق D. PORTS به باشگاه‌ها در زمینه مدیریت ورزشی مشاوره می‌دهد، در ایجاد مشارکت‌های تجاری کمک می‌کند و کمپین‌های بازاریابی برای باشگاه‌ها اجرا می‌کند D . PORTS به‌عنوان «برگزارکننده، شریک و حامی ورزش قهرمانی در دوسلدورف» فعالیت می‌کند و مأموریت آن «ارتقا ورزش در دوسلدورف به سطحی جدید» است. این الگو، مرز روشنی میان مسئولیت شهرداری (تسهیل زیرساخت و شرایط) و مسئولیت باشگاه (مدیریت تیم و کسب موفقیت ورزشی) ترسیم می‌کند.
آمستردام: ورزش به‌عنوان یک حق شهری در برنامه‌ریزی فضایی
شهرداری آمستردام رویکردی سیستماتیک و مبتنی بر برنامه‌ریزی فضایی در قبال ورزش اتخاذ کرده است. این شهر یک «نُرم ورزشی» (Sportnorm) به‌عنوان بخشی از استانداردهای برنامه‌ریزی فضایی تدوین کرده است. این نُرم، یک استاندارد برنامه‌ریزی فضایی برای فضای ورزشی است که هدف آن «دادن جایگاه ثابت به فضای ورزش و حرکت در برنامه‌های فضایی» است.
شهرداری آمستردام از طریق یک ابزار پایش دیجیتال، میزان تحقق این نُرم را در مناطق مختلف شهر رصد می‌کند و اطمینان می‌یابد که با رشد شهر، فضای ورزشی نیز متناسب با آن گسترش می‌یابد. این رویکرد، ورزش را نه به‌عنوان یک فعالیت حاشیه‌ای، بلکه به‌عنوان یک زیرساخت شهری ضروری در کنار مسکن، حمل‌ونقل و فضای سبز تعریف می‌کند.
آمستردام همچنین رویکردی نوآورانه در بازآفرینی فضاهای ورزشی اتخاذ کرده است. این شهر ورزش‌پارک‌ها را از فضاهای تک‌منظوره به پارک‌هایی برای ورزش، حرکت، بازی و تفریح تبدیل می‌کند که برای همه ساکنان قابل‌دسترس هستند. سیاست ورزشی آمستردام بر پارک‌های ورزشی با استفاده فشرده و دسترسی عمومی تأکید دارد. این رویکرد، ورزش را از محیط‌های تخصصی به متن زندگی روزمره شهروندان می‌آورد و دسترسی عادلانه به فضای ورزشی را در تمام محله‌ها تضمین می‌کند.
نوشاتل سوئیس: حمایت مالی شفاف و هدفمند از باشگاه‌ها
شهر نوشاتل سوئیس الگویی از حمایت مالی شفاف و هدفمند از باشگاه‌های ورزشی ارائه می‌دهد، بدون آنکه شهرداری مستقیماً وارد مالکیت یا مدیریت باشگاه‌ها شود. در نوشاتل، حمایت از باشگاه‌ها و انجمن‌های ورزشی از طریق خدمات ورزشی و در چارچوب مقررات مشخص انجام می‌شود.
شهرداری نوشاتل از طریق خدمات ورزشی (Service des sports) از باشگاه‌ها و انجمن‌های ورزشی حمایت می‌کند. انواع حمایت‌های مالی شامل کمک به پرداخت اجاره‌بهای تأسیسات ورزشی، کمک به آموزش اعضای غیرفعال باشگاه‌ها برای کسب دانش در مدیریت باشگاه، و کمک‌های موردی است که به‌صورت موردی بررسی می‌شود. نکته قابل‌توجه این است که در نوشاتل، حمایت از ورزشکاران حرفه‌ای انفرادی، آموزش‌دهندگان J+S، اردوهای تمرینی، و حقوق اعضای باشگاه از حوزه حمایت‌های مالی خارج است. این محدودیت‌ها، مرز روشنی میان مسئولیت عمومی شهرداری (تسهیل دسترسی به زیرساخت و آموزش مدیریتی) و مسئولیت باشگاه‌ها (تأمین هزینه‌های عملیاتی و حقوق پرسنل) ترسیم می‌کند.
برنامه‌های ابتکاری برای ورزش همگانی
زیرساخت‌های نوآورانه ورزش همگانی در کانتون زوریخ
کانتون زوریخ در سوئیس الگویی از سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت‌های ورزش همگانی ارائه می‌دهد. در چارچوب برنامه محرک ورزش (Impulsprogramm Sportinstallationen ۲۰۲۶)، خدمات ورزش کانتون زوریخ از ۱۵ شهر کوچک با جمعیت کمتر از ۱۰,۰۰۰ نفر هر کدام با ۲۵,۰۰۰ فرانک برای بهبود فضاهای ورزشی و حرکتی عمومی حمایت می‌کند.
تنوع پروژه‌های حمایت‌شده نشان‌دهنده رویکردی جامع به ورزش همگانی است: از تأسیسات تناسب‌اندام در فضای باز، مسیرهای پامپ‌ترک، تا تأسیسات چندمنظوره برای نسل‌های مختلف و فضاهای تفریحی. به‌عنوان‌مثال، پروژه‌های حمایت‌شده شامل پارک نینجای فضای باز در Dällikon، زمین‌بازی چندنسلی با مسیر بول در Stallikon، و مسیر پامپ‌ترک متحرک در Wiesendangen است. این رویکرد نشان می‌دهد که حتی شهرهای کوچک نیز می‌توانند با سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت‌های ورزشی عمومی، دسترسی شهروندان به فعالیت‌های ورزشی را به طور قابل‌توجهی بهبود بخشند.
ورزش‌پارک‌های چندکاربره آمستردام
آمستردام رویکردی نوآورانه در بازآفرینی فضاهای ورزشی اتخاذ کرده است. این شهر ورزش‌پارک‌ها را از فضاهای تک‌منظوره به پارک‌هایی برای ورزش، حرکت، بازی و تفریح تبدیل می‌کند که برای همه ساکنان قابل‌دسترس هستند. سیاست ورزشی آمستردام بر پارک‌های ورزشی با استفاده فشرده و دسترسی عمومی تأکید دارد و هدف آن تبدیل ورزش‌پارک‌ها به فضاهایی «مهمان‌نواز و متصل» به محله‌های اطراف است.
در ورزش‌پارک Drieburg در Watergraafsmeer، سه زمین از پنج زمین ورزشی با چمن مصنوعی پایدار بازسازی می‌شود و فضایی برای ورزشکارانی که عضو باشگاه نیستند نیز فراهم می‌آید. در منطقه Zuidoost، هاب پویایی هوشمند در حال ساخت است که یک ورزش‌پارک روی پشت‌بام با امکاناتی برای بسکتبال ۳×۳، پارکور، و زمین چندمنظوره برای بیسبال ۵ و فضاهای ملاقات با کافه‌تریا را شامل می‌شود. این پروژه‌ها نشان می‌دهند که ورزش همگانی می‌تواند در فضاهای نوآورانه و غیرمتعارف شهری نیز تحقق یابد.
چالش‌ها و تعارض‌های تصدی‌گری شهرداری
ورود شهرداری‌ها به ورزش حرفه‌ای، به‌ویژه در قالب مالکیت یا تیم‌داری، با چالش‌های متعددی مواجه است. از منظر حقوق عمومی، شهرداری‌ها به‌عنوان مؤسسات عمومی و مستخدمان منابع عمومی، ملزم به هزینه‌کرد منابع خود در جهت منافع عمومی هستند. هنگامی که شهرداری منابع عمومی را به حمایت از تیم‌های حرفه‌ای اختصاص می‌دهد، این امر می‌تواند با تکلیف قانونی مبتنی بر توسعه ورزش همگانی و فراهم‌سازی زیرساخت‌های ورزشی برای عموم تعارض داشته باشد.
چالش دیگر، تعارض منافع و عدالت اقتصادی است. هنگامی که شهرداری به تیم‌داری یک رشته خاص ورود می‌کند، رشته‌های دیگر احساس تبعیض می‌کنند و خواستار عدالت در توزیع منابع می‌شوند. همچنین، هزینه‌های سنگین تیم‌داری می‌تواند منابع لازم برای توسعه خدمات شهری و زیرساخت‌های عمومی را محدود کند که خود یک مسئله عدالت توزیعی است.
نمونه‌ای از این چالش در شهر ونکوور کانادا قابل‌مشاهده است. باشگاه حرفه‌ای هاکی ونکوور کاناکس سال‌ها به دنبال یک مرکز تمرین اختصاصی بوده است. در سال ۲۰۲۶، شهرداری ونکوور و باشگاه کاناکس یک یادداشت تفاهم برای بررسی ایجاد یک مرکز تمرین در محله Britannia امضا کردند. این پروژه نه‌فقط یک مرکز تمرین برای تیم حرفه‌ای، بلکه امکانات اجتماعی جدید برای ساکنان را نیز در بر می‌گرفت. بااین‌حال، این طرح با مخالفت سازمان‌های هاکی جوانان مواجه شد. سه سازمان هاکی محلی ونکوور، از جمله انجمن هاکی دختران، در بیانیه‌ای مشترک اعلام کردند: «ما از گزارش‌هایی که نشان می‌دهد شهرداری ونکوور و ونکوور کاناکس در حال بررسی ساخت یک مرکز تمرین هستند که می‌تواند از زمین‌یخی موجود در Britannia استفاده کند، بدون ایجاد ظرفیت یخی جدید، ناامید شده‌ایم». این سازمان‌ها نمایندگی بیش از ۲,۰۰۰ بازیکن هاکی جوان را بر عهده دارند و نگرانی خود را درباره کاهش دسترسی به زمین‌های یخی برای هاکی جوانان ابراز کردند.
این نمونه نشان می‌دهد که ورود باشگاه‌های حرفه‌ای به زیرساخت‌های عمومی ورزشی، در غیاب افزایش ظرفیت و تضمین دسترسی عادلانه، می‌تواند به تعارض میان منافع حرفه‌ای و همگانی منجر شود. شهرداری ونکوور در پاسخ به این نگرانی‌ها اعلام کرد که این تفاهم‌نامه «آغاز یک فرآیند برای بررسی پروژه بالقوه» است و «جزئیات اضافی، از جمله منافع اجتماعی بالقوه، از طریق بحث‌های بیشتر، مشارکت جامعه و تأییدهای آینده توسعه خواهد یافت».
به‌طورکلی، بررسی تجارب جهانی نشان می‌دهد که موفق‌ترین شهرها، شهرداری‌ها را از تصدی‌گری مستقیم در ورزش حرفه‌ای برحذر داشته‌اند و بر نقش تسهیل‌گری، زیرساخت‌سازی و حمایت مالی هدفمند متمرکز شده‌اند. دوسلدورف با حمایت مالی از باشگاه‌ها بدون ورود به مالکیت آن‌ها، و تمرکز بر مشاوره مدیریت ورزشی و تسهیل مشارکت‌های تجاری، الگویی موفق از تسهیل‌گری نهادی ارائه می‌دهد. نوشاتل با حمایت مالی شفاف و محدود، تأمین زیرساخت با تعرفه‌های مناسب، و خارج‌کردن هزینه‌های عملیاتی و حقوق پرسنل از حوزه حمایت عمومی، مرزهای مسئولیت را به‌وضوح تعریف کرده است. آمستردام با تدوین نُرم برنامه‌ریزی فضایی برای ورزش و بازآفرینی ورزش‌پارک‌ها، دسترسی عادلانه به فضای ورزشی را در تمام محله‌ها تضمین می‌کند.
در این الگوها، شهرداری بستر را فراهم می‌کند، شرایط را تسهیل می‌کند، و دسترسی عادلانه را تضمین می‌نماید، اما مدیریت تیم و مسئولیت موفقیت ورزشی را به باشگاه‌ها و نهادهای تخصصی واگذار می‌کند. شواهد اقتصادی بین‌المللی نیز این رویکرد را تأیید می‌کند: یارانه‌های عمومی به تیم‌های حرفه‌ای معمولاً منافع اقتصادی قابل‌توجهی ایجاد نمی‌کنند. در مقابل، سرمایه‌گذاری در زیرساخت ورزش همگانی، برنامه‌های ورزش جوانان، و فضاهای ورزشی عمومی، بازده اجتماعی و سلامت بالاتری برای کل جامعه به همراه دارد.
نقش مطلوب شهرداری در ورزش، نقش یک تسهیل‌گر راهبردی است: تدوین سیاست‌های ورزشی مبتنی بر شواهد، تخصیص فضای کافی برای ورزش در برنامه‌ریزی شهری، ساخت و نگهداری زیرساخت‌های ورزشی در دسترس همه، و حمایت مالی شفاف و عادلانه از باشگاه‌های ورزش پایه. در نهایت، شهرداری‌ای که زیرساخت و فرصت ورزش را برای همه شهروندان فراهم می‌کند، ارزش عمومی بیشتری خلق می‌کند تا شهرداری‌ای که منابع محدود خود را صرف تیم‌داری حرفه‌ای برای گروه محدودی از هواداران می‌کند.
مشاهدهٔ متن در پایگاه منبع